Niet-aangeboren hersenletsel (NAH) is een verzamelnaam voor schade aan de hersenen die ontstaat na de geboorte. Deze schade kan het gevolg zijn van een plotselinge gebeurtenis, zoals een ongeluk, of van een ziekteproces in het lichaam, zoals een beroerte of infectie. In Nederland leven naar schatting honderdduizenden mensen met NAH, en jaarlijks komen daar nieuwe gevallen bij. Het letsel kan gevolgen hebben voor lichamelijk functioneren, denken, gedrag en emoties, waardoor het dagelijks leven ingrijpend kan veranderen.
Oorzaken/ziektebeelden niet- aangeboren hersenletsel
Een NAH kan onder andere ontstaan door:
- Beroerte (herseninfarct of hersenbloeding)
- Hersenletsel door een ongeluk (traumatisch hersenletsel)
- Hersentumor
- Hersenvliesontsteking of hersenontsteking
- Zuurstoftekort (bijvoorbeeld na een hartstilstand)
Wat zijn acute symptomen bij het ontstaan van niet-aangeboren hersenletsel?
Als er hersenletsel ontstaat zijn de symptomen van het niet-aangeboren hersenletsel verschillend per persoon en afhankelijk van de plaats en ernst van het letsel in de hersenen.
Bij het ontstaan van hersenletsel is een verandering in het bewustzijn vaak het belangrijkste eerste signaal. Mensen kunnen bewusteloos raken, suf of verward zijn en anders reageren dan normaal. Daarnaast kunnen geheugen- en denkproblemen optreden, zoals het niet meer weten wat er is gebeurd of moeite hebben om helder na te denken.
Ook kunnen neurologische uitvalsverschijnselen ontstaan, zoals krachtsverlies, spraakproblemen, problemen met zien of evenwichtsstoornissen. Veelvoorkomende lichamelijke klachten zijn hoofdpijn, misselijkheid, braken en duizeligheid. Een belangrijk alarmsignaal is wanneer klachten in de uren na het incident toenemen, bijvoorbeeld door toenemende sufheid, hevigere hoofdpijn, herhaald braken of nieuwe neurologische uitval.
Wat zijn de blijvende gevolgen van niet-aangeboren hersenletsel?
De gevolgen van niet-aangeboren hersenletsel kunnen groot zijn en verschillen sterk per persoon. Vaak wordt pas tijdens de revalidatie duidelijk welke klachten blijvend zijn. Er is vaak sprake van zichtbare en onzichtbare gevolgen van het hersenletsel.
Lichamelijk en waarneembaar
- Verlamming of krachtsverlies
- Problemen met lopen, evenwicht of coördinatie
- Gebruik van hulpmiddelen (rolstoel, rollator, stok, brace)
- Spraakproblemen (onduidelijk of traag praten)
- Problemen met zien
- Problemen met slikken
Onzichtbare gevolgen van NAH
- Emotioneel en sociaal
- Sneller prikkelbaar, impulsiever of wisselende stemmingen
- Minder goed gesprekken kunnen voeren of aanvoelen wat iemand nodig heeft (empathie)
- Meer onzekerheid, angstige of sombere gevoelens
Denken en informatieverwerking (cognitief)
- Moeite met concentratie en aandacht vasthouden
- Vergeetachtigheid, vooral bij nieuwe informatie
- Informatie wordt langzamer verwerkt; reageren kost meer tijd
- Moeite met plannen, organiseren en overzicht houden
Overprikkeling en dagelijks functioneren
- Overgevoelig voor prikkels zoals geluid, licht en drukte
- Moeite met meerdere dingen tegelijk doen
- Dagelijkse taken vragen veel energie en duren langer (balans is zoek)
- Moeite met inschatten van tijd
- Beperkingen in werk, gezin en sociale activiteiten, ook bij lichte taken
Veel mensen ervaren NAH als een breuk in hun levenslijn, omdat het functioneren plotseling verandert en aanpassing nodig is.
Kan niet-aangeboren hersenletsel herstellen?
Herstel na niet-aangeboren hersenletsel is mogelijk, maar verloopt bij iedereen anders. In sommige gevallen herstellen functies gedeeltelijk of volledig, maar vaak blijven er ook blijvende beperkingen.
Factoren die herstel beïnvloeden
- De oorzaak van het hersenletsel
- De ernst en locatie van de beschadiging
- Leeftijd en algemene gezondheid
- Snelheid en kwaliteit van behandeling en revalidatie
Volledig herstel vs. leren omgaan met gevolgen
- Volledig herstel: functies keren (grotendeels) terug
- Functioneel herstel: mensen leren omgaan met beperkingen en ontwikkelen nieuwe vaardigheden
Revalidatie speelt hierbij een centrale rol en richt zich op het vergroten van zelfstandigheid en kwaliteit van leven.
Hoe lang duurt herstel niet-aangeboren hersenletsel?
De duur van herstel bij NAH is moeilijk te voorspellen en verschilt sterk per persoon. Dit hangt samen met de ernst van het letsel, de oorzaak en persoonlijke factoren.
Fasen van herstel
- Acute fase: medische stabilisatie in het ziekenhuis
- Herstelfase: intensieve revalidatie (weken tot maanden)
- Chronische fase: omgaan met blijvende gevolgen (langdurig of levenslang)
Bij milde vormen kan herstel relatief snel verlopen, terwijl ernstige vormen van hersenletsel vaak leiden tot langdurige of blijvende klachten.
Kun je oud worden met NAH?
Veel mensen met niet-aangeboren hersenletsel kunnen oud worden. Wel kan NAH invloed hebben op de gezondheid en het functioneren op latere leeftijd. Bij een beroerte is kans op een redicief (terugkerende beroerte) maar een gezonde leefstijl, onderhoud van conditie en geheugen kan dit voorkomen.'
Levensverwachting
- Bij licht hersenletsel is de levensverwachting vaak nauwelijks afwijkend
- Bij ernstiger hersenletsel kan deze lager zijn, mede door complicaties en bijkomende aandoeningen
Ouder worden met NAH
- Klachten kunnen op latere leeftijd verergeren of terugkomen (post-NAH-effect)
- Denk aan tragere informatieverwerking, geheugenproblemen en vermoeidheid
- Veroudering kan bestaande beperkingen versterken
Kwaliteit van leven
Met passende ondersteuning, zoals NAH-zorg, revalidatie of dagbesteding, kunnen mensen met NAH:
- actief blijven in de maatschappij
- hun zelfstandigheid deels behouden
- leren omgaan met hun beperkingen
Bij een beroerte is kans op een redicief (terugkerende beroerte) maar een gezonde leefstijl, onderhoud van conditie en geheugen kan dit voorkomen.'
Hoe herken je specifieke symptomen bij een beroerte?
Dat kan met Mond-spraak-arm (MSA), ookwel de FAST-test. In Nederland is deze test vooral bekend geworden door voorlichtingscampagnes van de Hartstichting en wordt zij breed toegepast door zorgorganisaties en hulpverleners. Dit is een eenvoudige manier om de belangrijkste signalen van een beroerte te herkennen. Let op of de mond scheef hangt wanneer iemand lacht, of de persoon moeite heeft met praten of onduidelijk spreekt, en of één arm niet goed omhoog kan worden gehouden of wegzakt. Wanneer één of meer van deze verschijnselen plotseling optreden, kan er sprake zijn van een beroerte. In dat geval is het belangrijk om direct 112 te bellen, omdat snelle behandeling de kans op herstel vergroot.